नेपालको औषधि ऐन २०३५ (Drugs Act 2035) अनुसार

1. Pharmacist (फार्मासिस्ट): Pharmacist भन्नाले मान्यता प्राप्त विश्वविद्यालय वा संस्थाबाट फार्मेसी विषयमा स्नातक (B.Pharm) वा सो भन्दा माथिको योग्यता प्राप्त गरेको व्यक्ति हो, जसलाई नेपालमा औषधि सम्बन्धी काम गर्न कानुनी रूपमा अनुमति हुन्छ ।फार्मेसी विषयमा स्नातक वा उच्च शिक्षा प्राप्त गरेको औषधि तयार गर्ने, वितरण गर्ने र औषधि सम्बन्धी प्राविधिक सेवा दिने अधिकार भएको व्यक्ति भन्ने बुझिन्छ ।

2. Pharmacy Assistant (फार्मेसी असिस्टेन्ट): Pharmacy Assistant भन्नाले मान्यता प्राप्त संस्थाबाट फार्मेसी सम्बन्धी डिप्लोमा वा सहायक स्तरको तालिम (जस्तै Diploma in Pharmacy – D.Pharm) प्राप्त गरेको व्यक्ति हो, जसले फार्मासिस्टको निर्देशनमा औषधि वितरण र सम्बन्धित काम गर्न सक्छ। फार्मेसी शिक्षा  भनेको औषधि, त्यसको निर्माण, प्रयोग, प्रभाव र व्यवस्थापन सम्बन्धी पढाइ हो। यस शिक्षाबाट औषधि कसरी बनाउने, कसरी सुरक्षित रूपमा प्रयोग गर्ने र बिरामीलाई कसरी दिने भन्ने ज्ञान प्राप्त हुन्छ। 

१. फार्मेसी शिक्षामा के के पढाइ हुन्छ?
औषधिको बनावट र संरचना
औषधि कसरी बनाइन्छ (Manufacturing)
शरीरमा औषधिको प्रभाव
रोग अनुसार कुन औषधि प्रयोग गर्ने
औषधिको भण्डारण र वितरण

२. फार्मेसी पढ्न पाइने तहहरू
नेपालमा मुख्यतया यी तहहरू छन्:
Diploma in Pharmacy (D.Pharm) – ३ वर्ष
Bachelor in Pharmacy (B.Pharm) – ४ वर्ष
Master in Pharmacy (M.Pharm) – स्नातकोत्तर
PharmD (Doctor of Pharmacy) – उच्च तहको पढाइ
Pharmacist (औषधि व्यवस्थापक) स्वास्थ्य सेवा प्रणालीको एउटा अभिन्न अङ्ग हुन्। उनीहरूको भूमिका केवल औषधि बेच्नु मात्र नभई बिरामीको सुरक्षा र प्रभावकारी उपचार सुनिश्चित गर्नु पनि हो।
नेपाली सन्दर्भमा एक फार्मासिस्टका प्रमुख भूमिकाहरू यस प्रकार छन्:

१. औषधि वितरण र परामर्श (Dispensing & Counseling)
प्रेसक्रिप्सन जाँच: चिकित्सकले  लेखेको औषधि र त्यसको मात्रा (Dose) सही छ कि छैन भनेर जाँच्ने।
बिरामी परामर्श: औषधि कसरी खाने, कति बेला खाने, र के खानेकुरासँग बार्ने भन्नेबारे बिरामीलाई स्पष्ट जानकारी दिने।

२. औषधिको सुरक्षित प्रयोग (Patient Safety)
साइड इफेक्टको जानकारी: औषधीबाट हुन सक्ने सम्भावित असरहरूबारे बिरामीलाई सचेत गराउने।
Drug Interaction: यदि बिरामीले अन्य औषधिहरू खाइरहेको छ भने, नयाँ औषधिले ती पुराना औषधिसँग रियाक्सन गर्छ कि गर्दैन भनेर सुनिश्चित गर्ने।

३. स्वास्थ्य शिक्षा र जनचेतना
एन्टीबायोटिकको सही प्रयोग: जथाभावी एन्टीबायोटिक प्रयोग गर्दा हुने 'एन्टीबायोटिक रेसिस्टेन्स' विरुद्ध जनचेतना फैलाउने।
खोप र परिवार नियोजन: विभिन्न खोप अभियान र स्वास्थ्य शिविरहरूमा प्राविधिक सहयोग पुर्‍याउने।

४. औषधि भण्डारण र गुणस्तर नियन्त्रण
तापक्रम व्यवस्थापन: कतिपय औषधिहरू (जस्तै इन्सुलिन वा भ्याक्सिन) निश्चित तापक्रममा राख्नुपर्ने हुन्छ, जसको निगरानी फार्मासिस्टले गर्छन्।
म्याद नाघेका औषधि: म्याद नाघेका (Expired) औषधिहरूलाई अलग गर्ने र सुरक्षित विसर्जन गर्ने जिम्मेवारी उनीहरूको हुन्छ।

५. अस्पताल र उद्योगमा भूमिका
क्लिनिकल फार्मेसी: अस्पतालमा भर्ना भएका बिरामीहरूको औषधिको चार्ट हेर्ने र उपचार प्रक्रियामा डाक्टरलाई सल्लाह दिने।
औषधि उत्पादन: औषधि उद्योगहरूमा औषधिको निर्माण, गुणस्तर परीक्षण (Quality Control), र नयाँ औषधिको अनुसन्धान गर्ने। फार्मासिस्टलाई प्रायः "औषधि विशेषज्ञ" (Medication Expert) भनिन्छ, किनकि उनीहरूले औषधिको रासायनिक संरचनादेखि शरीरमा यसको प्रभावसम्मको विस्तृत अध्ययन गरेका हुन्छन्।

३. फार्मेसी पढेपछि के काम गर्न सकिन्छ?
अस्पतालको फार्मेसीमा काम
मेडिकल पसल सञ्चालन
औषधि उद्योगमा औषधी बनाउने  काम
सरकारी सस्थामा काम
औषधीकाे खाेज अनुसन्धान 
औषधि गुणस्तर जाँच (Quality Control)
फार्मेसी  पेशाको वर्तमान अवस्था (नेपालको सन्दर्भमा)
फार्मेसी पेशा अहिले स्वास्थ्य क्षेत्रमा अत्यन्तै महत्वपूर्ण र विस्तार हुँदै गएको पेशा हो। नेपालमा पनि यसको आवश्यकता र महत्व पछिल्ला वर्षहरूमा धेरै बढेको छ। यसको वर्तमान अवस्था यसरी बुझ्न सकिन्छ:

१. स्वास्थ्य क्षेत्रमा बढ्दो महत्व
चिकित्सकले  लेखेको औषधि सही तरिकाले वितरण गर्ने, औषधिको प्रयोगबारे जानकारी दिने र औषधि सुरक्षित रूपमा प्रयोग गराउने जिम्मेवारी फार्मासिस्ट को हुन्छ। त्यसैले अस्पताल, क्लिनिक र फार्मेसीहरूमा यसको आवश्यकता बढिरहेको छ।

२. रोजगारीका अवसर
फार्मेसी पढेका व्यक्तिले धेरै ठाउँमा काम गर्न सक्छन्
अस्पताल फार्मेसी
औषधि उद्योग (Medicine Company)
कम्युनिटी फार्मेसी
औषधि अनुसन्धान

३. औषधि उद्योगको विकास
नेपालमा औषधि उत्पादन गर्ने उद्योगहरू बढिरहेका छन्। त्यसैले फार्मेसी पढेका जनशक्तिको माग पनि बढ्दै गएको छ।
राज्यले हेर्ने दृष्टिकोण :
राज्यले फार्मासिष्ट (Pharmacist) लाई गर्ने असन्तोषजनक व्यवहार भन्ने विषय नेपालमा धेरै समयदेखि चर्चा हुँदै आएको छ। मुख्य रूपमा फार्मासिष्टहरूले आफ्नो पेशा अनुसार सम्मान, अवसर र अधिकार नपाएको गुनासो गर्छन्।

१. सरकारी संरचनामा पर्याप्त पद नहुनु
नेपालमा स्वास्थ्य क्षेत्रमा फार्मासिष्टको भूमिका महत्वपूर्ण भए पनि सरकारी अस्पताल, स्वास्थ्य चौकी र कार्यालयहरूमा फार्मासिष्टका पर्याप्त दरबन्दी (post) राखिएको थिएन अहिले पछिल्लाे समय उनीहरूकाे महत्व बुझेर धेरै ठाउमा राखिएकाे छ । धेरै ठाउँमा औषधि व्यवस्थापन अन्य कर्मचारीले गर्ने अवस्था छ।

२. औषधि व्यवस्थापनमा फार्मासिष्टको भूमिका कम प्रयोग
फार्मेसी पढेका व्यक्तिले औषधि सम्बन्धी विशेषज्ञता राख्छन् तर केही  निकायले धेरै ठाउँमा फार्मासिष्टको विशेषज्ञता प्रयोग नगरेको गुनासो छ।

३. नीतिगत प्राथमिकता कम
नेपालको स्वास्थ्य नीति र कार्यक्रम बनाउँदा फार्मासिष्टको पेशालाई पर्याप्त प्राथमिकता नदिएको भन्ने आलोचना हुन्छ।

४. रोजगारीको सीमित अवसर
फार्मेसी पढेका विद्यार्थी संख्या बढ्दै गएको छ तर जागिर र अवसर सीमित छन्। यसले बेरोजगारी वा विदेश जाने प्रवृत्ति बढाएको छ।

५. पेशागत सम्मानको कमी
कतिपय ठाउँमा फार्मासिष्टलाई केवल “औषधि बेच्ने व्यक्ति” जस्तो मात्र बुझ्ने प्रवृत्ति छ, जबकि उनीहरू औषधि विज्ञानका विशेषज्ञ हुन्।

६. नीतिको कार्यान्वयन कमजोर
नेपालमा औषधि सम्बन्धी कानुन भए पनि फार्मेसी संचालन, औषधि वितरण र फार्मासिष्ट अनिवार्य राख्ने नियम पूर्ण रूपमा कार्यान्वयन नभएको गुनासो छ।
राज्यले गर्नुपर्ने सुधारका उपाय
फार्मेसी क्षेत्र लाई सुधार गर्न राज्यले गर्नुपर्ने मुख्य सुधारका उपायहरू यसप्रकार छन्:

१. कडा कानुनी कार्यान्वयन 
फार्मेसी सञ्चालन गर्न दर्ता भएको फार्मासिस्ट अनिवार्य उपस्थित हुनुपर्ने नियम कडाइका साथ लागू गर्नुपर्छ।
बिना लाइसेन्स औषधि बेच्ने पसलहरूलाई कडा कारबाही गर्नुपर्छ।

२. औषधि बिक्रीमा नियन्त्रण 
बिना प्रेस्क्रिप्सन  औषधि बिक्री रोक्ने नीति प्रभावकारी रूपमा लागू गर्नुपर्छ।
एन्टिबायोटिक, पेनकिलर जस्ता औषधि चिकित्सकको सल्लाह बिना नदिन कडाइ गर्नुपर्छ।

३. फार्मासिस्टको अधिकार र सम्मान बढाउने 
अस्पताल, स्वास्थ्य संस्थामा फार्मासिस्टको स्पष्ट भूमिका निर्धारण गर्नुपर्छ र उनीहरूकाे आत्मबल बढाउन पर्छ ।
सरकारी एवम गैर सरकारी स्वास्थ  सेवामा फार्मासिस्टका लागि पर्याप्त दरबन्दी सिर्जना गर्नुपर्छ।

४. शिक्षा र तालिम सुधार 
फार्मेसी शिक्षालाई व्यवहारिक (practical) र गुणस्तरीय बनाउनुपर्छ।
नियमित तालिम र क्षमता विकास कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ।

५. औषधि गुणस्तर नियन्त्रण 
बजारमा पाइने औषधिको गुणस्तर जाँच (quality control) नियमित गर्नुपर्छ।
नक्कली वा म्याद गुज्रेको औषधि बिक्री रोक्नु पर्छ ।

६. जनचेतना कार्यक्रम 
जनतालाई औषधि सही तरिकाले प्रयोग गर्ने बारेमा जानकारी दिनुपर्छ।
“औषधिलिदा  बिना प्रिष्क्रिप्सन नलिने” अभियान चलाउनुपर्छ।

७. नीति तथा व्यवस्थापन सुधार 
औषधि नीति समयअनुसार परिमार्जन गर्नुपर्छ।
फार्मेसी पेशालाई स्वास्थ्य प्रणालीको महत्वपूर्ण भागका रूपमा मान्यता दिनुपर्छ ।
नेपालको स्वास्थ्य प्रणालीमा फर्मासिस्टको भूमिका केवल 'औषधि बेच्ने' मा मात्र सीमित नभई, बिरामीको उपचार प्रक्रियाको एक अभिन्न हिस्सा हुनुपर्छ। फर्मासिस्टको क्षेत्राधिकार (Scope of Practice) विस्तार गर्न निम्न कदमहरू चाल्नु आवश्यक देखिन्छ:

१.नीतिगत सुधार
क्षेत्राधिकार बढाउन सबैभन्दा पहिले कानुनी आधार बलियो हुनुपर्छ:
नयाँ औषधि ऐनको कार्यान्वयन: पुरानो औषधि ऐन, २०३५ लाई प्रतिस्थापन गरी फर्मासिस्टको विशिष्ट भूमिका (Clinical Pharmacy, Counseling) परिभाषित गर्ने नयाँ ऐन लागू गर्नुपर्छ।
Prescribing Authority (सिमित प्रेस्क्राइबिङ): केही विकसित देशहरूमा जस्तै नेपालमा पनि सामान्य रोगहरू (Minor ailments) र दीर्घकालीन रोगको 'Refill' का लागि फर्मासिस्टलाई औषधि लेख्ने अधिकार दिन सकिन्छ।

२. अस्पतालमा 'क्लिनिकल फर्मासिस्ट' को अनिवार्य उपस्थिति
अस्पतालको संरचनामा परिवर्तन गरी फर्मासिस्टलाई बिरामीको बेडसाइडसम्म पुर्‍याउनुपर्छ:
Medication Therapy Management (MTM): बिरामीले खाइरहेको औषधिको प्रभावकारिता र 'Side effects' अनुगमन गर्ने जिम्मा फर्मासिस्टलाई दिनुपर्छ।
Antibiotic Stewardship: एन्टिबायोटिकको सही प्रयोग सुनिश्चित गर्न फर्मासिस्टलाई नेतृत्वदायी भूमिका दिनुपर्छ।

३. सामुदायिक फार्मेसीको रूपान्तरण
औषधि पसललाई केवल पसल नभई 'Health Hub' को रूपमा विकास गर्नुपर्छ:
परामर्श सेवा (Counseling): औषधि कसरी खाने भन्ने मात्र नभई, आहार-विहार र जीवनशैलीबारे परामर्श दिने अधिकार र शुल्क (Service charge) तोकिनुपर्छ।
Screening Services: रक्तचाप, मधुमेह (Sugar) परीक्षण र खोप सेवाहरू फार्मेसीबाटै प्रदान गर्ने कानुनी व्यवस्था हुनुपर्छ।

४. निरन्तर व्यावसायिक शिक्षा (CPD)
प्रविधिको विकाससँगै फर्मासिस्टहरू आफैं पनि दक्ष हुनुपर्छ:
समय-समयमा तालिम र उच्च शिक्षा (Pharm D, Specialized Clinical Pharmacy) मार्फत आफ्नो क्लिनिकल क्षमता बढाउनुपर्छ।
नेपाल फर्मेसी काउन्सिलले दक्ष जनशक्तिको वर्गीकरण गरी सोही अनुसारको जिम्मेवारी तोक्नुपर्छ।

५. डिजिटल हेल्थ र इन्भेन्टरी व्यवस्थापन
E-Pharmacy र Tele-pharmacy: दुर्गम क्षेत्रमा औषधि परामर्श पुर्‍याउन डिजिटल माध्यमको प्रयोग गर्ने अधिकार फर्मासिस्टलाई दिनुपर्छ।
औषधिको गुणस्तर नियन्त्रण र 'Pharmacovigilance' (औषधिको खराब असर संकलन) मा फर्मासिस्टलाई मुख्य जिम्मेवार बनाउनुपर्छ।
फर्मासिस्टको क्षेत्राधिकार बढाउन सरकारी इच्छाशक्ति, औषधि व्यवस्था विभागको सक्रियता र स्वयम् फर्मासिस्टहरूको व्यावसायिक एकता आवश्यक छ। जबसम्म फर्मासिस्टले 'बिरामीको सुरक्षा' मा आफ्नो भूमिका प्रमाणित गर्छन्, तबसम्म उनीहरूको सम्मान र कार्यक्षेत्र स्वतः विस्तार हुँदै जानेछ। 
नेपालमा फार्मेसी जनशक्तिलाई स्वदेशमै टिकाइराख्न र औषधिमा आत्मनिर्भर बन्नु एउटै सिक्काका दुई पाटा हुन्। जबसम्म हामी यहाँ औद्योगिक वातावरण र उचित वृत्तिविकास (Career Growth) सुनिश्चित गर्दैनौँ, तबसम्म दक्ष जनशक्ति पलायन भइरहन्छ।
यस समस्यालाई समाधान गर्न निम्न कदमहरू चाल्न सकिन्छ:

१. फार्मेसी जनशक्तिलाई स्वदेशमै टिकाउने उपायहरू
दक्ष जनशक्ति पलायन हुनुको मुख्य कारण कम तलब, भविष्यको अनिश्चितता र कामको उचित कदर नहुनु हो।
सरकारी सेवामा दरबन्दी वृद्धि:  'एक विद्यालय, एक नर्स' जस्तै 'एक स्वास्थ्य केन्द्र, एक फर्मासिस्ट' को अवधारणा लागू गर्नुपर्छ र हरेक पालिकाकाे स्टाेरमा फार्मासिष्टकाे दरबन्दी हुनुपर्छ ।
न्यूनतम पारिश्रमिक र सेवा सुविधा: निजी क्षेत्र (फार्मेसी पसल र उद्योग) मा काम गर्ने फर्मासिस्टहरूको लागि शैक्षिक योग्यता अनुसारको न्यूनतम आकर्षक पारिश्रमिक तोकिनुपर्छ।
अनुसन्धान (R&D) मा लगानी: विश्वविद्यालय र औषधि उद्योगबीच समन्वय गरी रिसर्च गर्ने वातावरण बनाउनुपर्छ। वैज्ञानिक बन्ने बाटो खुलेमा 'ब्रेन ड्रेन' कम हुन्छ।
क्लिनिकल फार्मेसीको कार्यान्वयन: अस्पतालहरूमा फर्मासिस्टलाई केवल औषधि बेच्ने व्यक्तिको रूपमा मात्र नभई 'मेडिकेसन काउन्सिलिङ' र 'थेराप्युटिक मोनिटरिङ' मा सहभागी गराएर उनीहरूको व्यावसायिक भूमिका बढाउनुपर्छ।

२. औषधिमा आत्मनिर्भर बन्ने रणनीति
नेपाल हाल धेरैजसो कच्चा पदार्थ र जटिल औषधिहरूमा आयातमा निर्भर छ। यसलाई बदल्न निम्न कामहरू आवश्यक छन्:
कच्चा पदार्थ (API) को उत्पादन: नेपालमा औषधि त बन्छन्, तर त्यसका लागि चाहिने कच्चा पदार्थ विदेशबाट आउँछन्। सरकारले नेपालमै Active Pharmaceutical Ingredients (API) उद्योग स्थापना गर्न विशेष सहुलियत दिनुपर्छ।
जडीबुटीको सदुपयोग: नेपाल जडीबुटीमा धनी छ। हाम्रा बहुमूल्य जडीबुटीलाई कच्चा पदार्थको रूपमा प्रशोधन गरी आधुनिक औषधि बनाउन सके हामी विश्व बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्छौँ।
स्वदेशी उत्पादनलाई प्राथमिकता: नेपालमै बन्ने औषधिहरूलाई सरकारी खरिदमा प्राथमिकता दिने नीति (Buy Nepali Policy) कडाइका साथ लागू गर्नुपर्छ।
वैदेशिक लगानी र प्रविधि हस्तान्तरण: जटिल औषधिहरू (जस्तै: क्यान्सर, हर्मोन, भ्याक्सिन) बनाउन विदेशी कम्पनीहरूसँग 'Joint Venture' वा प्रविधि हस्तान्तरण (Technology Transfer) का लागि वातावरण सहज बनाउनुपर्छ।
कर छुट र सहुलियत ऋण: औषधि उद्योगका मेसिनरी र कच्चा पदार्थ आयातमा भन्सार छुट र न्यून ब्याजदरमा ऋणको व्यवस्था हुनुपर्छ।

३. नीतिगत सुधार र नियमन
औषधि ऐनको परिमार्जन: पुरानो औषधि ऐन २०३५ लाई समयसापेक्ष परिमार्जन गरी नयाँ प्रविधि र जनशक्तिलाई सम्बोधन गर्ने बनाउनुपर्छ।
बजारमा गुणस्तरहीन र अवैध औषधिको प्रवेश रोक्न 'औषधि व्यवस्था विभाग' (DDA) लाई थप शक्तिशाली र प्रविधिमैत्री बनाउनुपर्छ।
फार्मेसी जनशक्तिलाई देशमै रोक्न उनीहरूले आफूलाई "स्वास्थ्य सेवाको अभिन्न अङ्ग" महसुस गर्ने वातावरण चाहिन्छ। जब नेपाल औषधि उत्पादनमा आत्मनिर्भर बन्ने बाटोमा लाग्छ, स्वतः रोजगारीका अवसरहरू सिर्जना हुन्छन् र पलायन रोकिन्छ।

(लेखक : नरेश पाण्डे खैरहनी नगर अस्पतालकाे फार्मेसी अधिकृत हुन् )